 |
|
|
Recommended book:
Most popular pages:
Belarusian letters: |
вярнуцца да артыкулаў Orthography: Клясычны правапіс vs. НаркамаўкаАпытаньне часапіса Arche: Ці добра ўчынілі адраджэнцы канца 80-х, зрабіўшы выбар на карысьць “тарашкевіцы”?
Юры Тарасевіч,
Уладзіслаў Яндзюк, Na žal, u tym časie abrać łacinku nichto nie advažyŭsia, tamu, naturalna, taraškievica była adzinym vybaram. Novaja biełaruskaja dziaržava musić jak najchutčej “legalizavać” łacinku a spryjać jejnamu pašyreńniu.
Юры Пацюпа, паэт, Адкажу пытаньнем на пытаньне: а ці быў у нас выбар? “Адраджаць” “наркамаўку” — гэта тое самае, што прапагандаваць Петруся Броўку. Для адраджэньня мовы патрэбен адпаведны эмацыйны стан, кожны яе носьбіт павінен стаць суб’ектам, творцам, а не затурканым вучнем, які з-пад палкі зубрыць “дзеравенскі язык”. Нічога паступальнага, рамантычнага “наркамаўка” прапанаваць не магла. На жаль, 1995 год скруціў мазгі некаторых з нас так, што ад гора бедалагі сталі клясьці Пазьняка, а ў АГП бачыць незалежніцкую сілу. (Гэтак шалёны сабака ад болю кусае сваіх.) У мове ж некаторыя ўжо гатовыя кадыфікаваць хоць “трасянку”, абы нешта ўратаваць. Але так паводзяцца слабыя, спадзеючыся выпрасіць у ката палёгкі, а насамрэч выракуючы сябе на няўхільную павольную ды пакутніцкую сьмерць. Калі глядзець праўдзе ў вочы, дык трэба шчыра прызнацца, што адраджэньне і сьцьверджаньне беларускае мовы — гэта цяжкі рэжым самадысцыпліны, гэта складаная сыстэма прадуманых і няпростых дзеяньняў. Бальшыня з нас проста стаміліся і махнулі рукой: будзь як будзе! Простыя носьбіты мовы, пагадзіўшыся ўрэшце з “наркамаўкаю”, незаўважна для саміх сябе прызналіся, што ніколі добра ня ведалі мовы і не знайшлі ў сабе сілаў яе вывучыць. Мовазнаўцы таксама тым самым прызналіся, што ня маюць і ніколі ня мелі яснае канцэпцыі моўнага будаваньня, што ня здольныя нічога прапанаваць паспалітаму беларусу, апроч лёзунгу “Гаварыць на роднай мове”. Толькі ня трэба, спадарове, рабіць мову закладніцаю ўласнае творчае імпатэнцыі! На гэтым можна было б паставіць кропку і годзе. Але ўзьнятае пытаньне не такое простае і, як падаецца, мае двайное дно. Найперш хочацца ўдакладніць: што такое “тарашкевіца”? Калі сьледаваць беспасярэдняму значаньню слова, дык “тарашкевіца” — гэта правапіс. Ці варта дзеля правапісу падымаць такі вэрхал? І ўсё ж ужываньне гэтага слова паказвае: пад “тарашкевіцаю” даўнімаецца нешта большае, чым правапісныя нормы. Дылетанты нават маюць гэткае цьмянае ўяўленьне, быццам існуе нейкі ідэальны адменьнік беларускае мовы, аднойчы скадыфікаваны Браніславам Тарашкевічам, адкуль мы чэрпаем усё найлепшае і ня можам сягнуць дна. Постаць аўтара сьціплае граматыкі для школ у іх вырастае да абсягаў тытана і дэміюрга. Хоць насамрэч ніякае кадыфікацыі мовы Тарашкевіч ніколі не рабіў. Жаднае “тарашкевіцы” як мовы няма і ніколі не было. У гэтым пляне такія пісьменьнікі, як Янка Купала, Якуб Колас, або аўтары слоўнікаў браты Гарэцкія, Байкоў, Некрашэвіч, кожны паасобку, для кадыфікацыі мовы зрабілі куды больш. Я ўжо не кажу пра Яна Станкевіча, які ў Заходняй Беларусі, а потым на эміграцыі адзін рабіў для мовы, для моўнае практыкі больш, чым уся савецкая Акадэмія навук за ўсю яе гісторыю існаваньня. Тое, што ня правапіс, а мову называюць “тарашкевіцай”, вельмі кепскі сымптом. Ён паказвае: моўнае мысьленьне замяняецца правапісным. Веданьне запраўднае, “несавецкае” мовы дасягаецца зусім простым “магічным” спосабам: ужываньнем мяккага знаку, адумысным вымаўленьнем замежных слоў ды “джэнтэльмэнскім наборам” модных і абсалютна недарэчных (тут я пагаджаюся з Шубам і Падлужным) украінізмаў ды палянізмаў: падчас (замест у час), напрыканцы (замест у канцы, пад канец), прыгадаць (замест успомніць), распавядаць (замест расказваць) і г.д. Гэты ўбогі узус, гэтая птушыная гамонка, у астатнім на 99% складзеная з русіцызмаў ды расейскіх кáлек, выдаецца — брат ты мой! — за “тарашкевіцу”, а не абы-што... Я чытаў некаторыя нашыя друкаваныя выданьні, пісаныя нібы на “тарашкевіцы”, а насамрэч — проста з ужываньнем мяккага знаку. Мова “Звязды” ў параўнаньні зь імі — вяршыня дасканаласьці, “супэртарашкевіца”. Калі ж не зважаць на падмену мовы правапісам і ўсё ж гаварыць пра мову, то альтэрнатывы ў нас няма. Або мы адродзім запраўдную беларускую мову (“тарашкевіцу”, як кажуць тыя самыя дылетанты), або наагул уся гэтая гульня ня вартая сьвечак. Хто не разумее таго — той, хутчэй за ўсё, сам ня ведае беларускае мовы. За свае словы я гатоў адказваць. Мне пашчасьціла да школы гадавацца ў дзеда на хутары. Беларуская мова для мяне родная не намінальна. Я яе ведаю ня з кніжак і таму не баюся ў нечым пахібіць, ужыць дыялектызм. Пазьней, заглыбіўшыся ў старабеларускія тэксты, у тэксты старой “Нашае Нівы”, эмігранцкія працы, я зразумеў, што “наркамаўка” (карыстаюся недакладным паспалітым тэрмінам) — гэта не беларуская мова, а яе імітацыя. Проста перакручаная расейская. Ня варта цэлы этнас напружваць дзеля гэтай брыдоты. Ня варта дурыць людзям галовы. Мне “наркамаўка” агідная настолькі, што я ёй зычу сьмерці ў кожным разе. Калі не “тарашкевіца” — тады лепш расеізацыя. Тады ў РНЕ можна запісвацца. А яшчэ лепш — поўная і незваротная палянізацыя. Перафразуючы расейскага клясыка, скажу: няхай “славянские ручьи сольются в польском море”. Перад наступам глябалізацыі чаму не зрабіцца панславістам? Але, дзякуй Богу, такой альтэрнатывы няма. І ёсьць яшчэ порах у парахаўніцах! І мы яшчэ пазмагаемся за беларускасьць. Бо неімітаваная беларуская мова, “тарашкевіца”, ня мае сабе роўных у сваіх мажлівасьцях. Чым больш я яе вывучаю, тым больш зьдзіўляюся яе сыстэмнасьці, багацьцю і хараству. Разумею, што многіх, асабліва пісьменьнікаў старэйшага пакаленьня, якія пачыналі за савецкім часам, мая катэгарычнасьць абурыць. Яны ж пачуваюцца зьвязанымі з “наркамаўкаю”. Але ня варта сьпяшацца з высновамі. Я нікога не зьбіраюся скідаць з “параходу сучаснасьці” і ніколі не рабіў гэтага раней. Рэч у тым, што беларуская мова вершаў і мастацкае прозы ў асноўным ляжыць па той бок памянёнае альтэрнатывы. Першае: бальшыня нашых пісьменьнікаў выйшла зь вёскі, дзе бытавала жывая народная гаворка. Другое: мастацкая мова абымае такія пласты лексыкі, якія ў савецкія часы менш за ўсё падпадалі пад расеізацыю. Хутчэй нашае — і маладзейшае за нас — пакаленьне ня здольнае авалодаць жывой гутарковаю моваю і вартае быць выкіненым на сьметнік. Чаму мы раптам спачувальна загаварылі пра “наркамаўку”? Бо ўсё менш ведаем беларускую мову. Усё часьцей моўнае мысьленьне замяняем правапісным. І вось, знайшлі просты спосаб зымітаваць беларусізацыю — вярнуцца да “наркамаўкі”. Пад канец хацелася б прытачыць шэраг парадоксаў нашае моўнае сьведамасьці, якія я доўно ўжо назіраю. Парадокс-1: “дэмагог” (палітычны). Змагаемся за пашырэньне беларускае мовы, але ня дбаем пра яе якасьць. (Пашыраны сярод палітыкаў і іншых “актывістаў”.) Парадокс-2: “сава” (ідэалягічны). На расейскай ці няякаснай, зрасеізаванай беларускай мове лаем усё расейскае, як тая сава, што лучыла ў цень арла. (Пашыраны сярод “нацыяналістаў”.) Парадокс-3: “кляпан” (гнасэалягічны). Паблажліва ставімся да асобных расеянізмаў, але адразу выкрэсьліваем незразумелае для нас беларускае слова. (Пашыраны сярод рэдактараў газэт.) Парадокс-4: “шызафрэнія” (эстэтычны). Шукаем патрэбнае чыста беларускае слова, але, як толькі дасьведчаны чалавек падказвае нам яго, кажам, што гэта нешта ня тое. (Пашыраны сярод “спэцыялістаў”, якія спрабуюць карыстацца беларускаю мовай.) Парадокс-5: “кастрацыя” (сыстэмны). Так пнемся пазбыцца расеянізмаў, што ладны абсяг нармальных беларускіх слоў не ўжываем. (Пашыраны сярод “пурыстаў”.) Усё тое, што я тут пасьпеў сьпешна і хаатычна накідаць, сьведчыць пра адну страшную рэч: у нас склалася дзьвюхмоўе, якое Леў Шчэрба назваў адна мова з двума тэрмінамі. У запраўднасьці ўжо няма беларускае мовы. Ёсьць адна, расейская, — з расейскім і беларускім тэрмінамі. А адраджаць мову варта як асобную сыстэму мысьленьня. Мова, якая існуе толькі намінальна, — самападман, яе не павінна быць. Але ня варта апускаць рукі. Мы жывем у глябалізаваным сьвеце, дзе пад пагрозай усе мовы. Калі мы можам зьнікнуць сёньня, летувісы — заўтра, а французы — пазаўтра, дык няма вялікай розьніцы. І ўсё ж, я думаю, людзі рана ці позна нацешацца палітычнаю гігантаманіяй, як нацешыліся асушэньнем балот, цаліной і камунізмам. А тады адзінаю альтэрнатываю стане сыстэма культурных манадаў — мноства аўтаномных, а неізаляваных культурных асяродкаў, якія будуць станавіць сабою альтэрнатыўныя мадэлі існаваньня й мысьленьня.
Васіль Быкаў,
Ян Максімюк, У 80-я гады “тарашкевіца” зьявілася ў беларускім адраджэнскім руху разам з нанава распаленым “хаценьнем людзьмі звацца” і з нанава адкрытымі бел-чырвона-белым сьцягам і Пагоняй. Несумненна, што “тарашкевіца” ў той час была неадлучным атрыбутам жывой антысавецкай беларушчыны (ёю ж зусім натуральна карысталася заакіянская эміграцыя!), таму яна ніякім чынам не магла выпасьці з нацыястваральнага “праекту” адраджэнцаў. І яна давала ейным карыстальнікам дадатковае пачуцьцё свабоды, разьняволеньня з прыгону савецкай беларушчыны. Таму магчыма нават сказаць, што гэта “тарашкевіца” знайшла адраджэнцаў, а не яны яе. Для мяне асабіста выбар паміж “наркамаўкай” і “тарашкевіцай” паўстаў з усёй вастрынёй у пачатку 90-х, калі я быў акунуўся з галавою ў пераклад “Уліса” Джэймса Джойса і шукаў адэкватнай “моўнай прасторы”, у якую можна было б зьмясьціць лінгвістычна-стылістычныя вычварэнствы гэтае кніжкі. “Тарашкевіца” тады ўявілася мне перш за ўсё як раскаваная моўная сыстэма, якая дала шырокі прастор і магутны імпульс для перакладніцкіх пошукаў новага слова і фразы — а ня толькі як асобны ад савецкага правапіс. Гэтага погляду, дарэчы, я не зьмяніў і да сёньня. Інакш сказаўшы, наркамаўскі правапіс мяне не інсьпіруе ні да пісаньня, ні да чытаньня па-беларуску. Зь цягам часу, чытаючы “адраджэнскую літаратуру” 90-х, я дайшоў да высновы, што так або неяк падобна думае бальшыня маіх улюбёных аўтараў. У іхных тэкстах было ня толькі больш “ь” і “э” ў параўнаньні з наркамаўскімі, але і больш сьвежага ды цікавага. Я думаю, што перш за ўсё вяртаньню “тарашкевіцы” ў беларускае прыгожае пісьменства мы абавязаны тым, што гэтае пісьменства не загнулася назусім, а абнавілася і працягвае намацваць сабе шляхі ў трэцім тысячагодзьдзі. Зусім сур’ёзна. Хоць і даўно ўжо я не наведваўся ў Менск, ды ўсё ж адчуваю, што хто-ніхто там спрабуе зрабіць “тарашкевіцу” — разам з Пазьняком з аднаго боку і Лукашэнкам з другога — віноўніцай у правале “беларускага адраджэньня”. Маўляў, настваралі мы БНФаў і напрыдумлялі новых словаў, але толькі для сябе, бо народ нас не разумее і абыходзіцца “бяз нас”. Значыць, давайце рабіць так, як і народ, што вывучае белмову ў школах у савецкім правапісе. Магчыма, у гэтым ёсьць свая палітычная слушнасьць, нават неаспрэчная. Ды толькі да выжываньня мовы гэтая слушнасьць ня мае вялікага дачыненьня. Жывучасьць беларускай мовы на сёньня, па-мойму, вызначае ня колькасьць людзей, якія на ёй гавораць, а колькасьць тых, якія ў гэтай мове нешта істотнае кажуць. У гэтым сэнсе я пакуль што ня бачу за “наркамаўкай” нейкай сьвятлейшай будучыні. Мяркуючы з досьведу ірляндцаў і нарвэжцаў, якія ўжо больш за сто гадоў (з выдатнай і непахіснай дапамогай дзяржаўнага апарату і бюджэту) беспасьпяхова адкопваюць свае вясковыя мовы з-пад каляніяльных завалаў (ірляндзкую — з-пад англійскага, а нованарвэскую — з-пад дацкага), ня толькі хібная “адраджэнская стратэгія” і байструкаватасьць дзяржаўнай улады вінаватыя ў працяглым заняпадзе беларускай мовы ў беларускай краіне. Хутчэй за ўсё, тут ёсьць яшчэ нешта страшнейшае, безназоўнае. Гэта яшчэ адзін аргумэнт, што “тарашкевіца” тут можа быць зусім ні пры чым. З другога ж боку, зусім магчыма, што гэты заняпад і ёсьць такой фатальнай і непазбыўнай акалічнасьцю, якая дазваляе беларускай мове выжываць, то бок ейным карыстальнікам казаць усё яшчэ нешта істотнае. Інакш кажучы, мы ўсё яшчэ хочам змагацца...
Сяргей Абламейка, Не, няправільна. З вышыні сёньняшняй веды ўжо можна сказаць, што — не. Сам я застаюся прыхільнікам “тарашкевіцы”, не прымаючы савецкага гвалту над мовай. Я нават ня ўмею пісаць на наркамаўцы — развучыўся за апошнія 18 гадоў, бо з 1985 году яе не ўжываю. Ужываньне “тарашкевіцы” тады было формай антысавецкага пратэсту, непрыманьня савецкіх рэаліяў. Быў і яшчэ адзін аспэкт. Літаратурная мова ў Эўропе традыцыйна фармуецца на падставе сталічных гаворак — гэта значыць тых, што існуюць вакол сталіцы дзяржавы ці народу. “Тарашкевіца” стваралася на падставе віленскіх гаворак — у ваколіцах Вільні і сёньня так гавораць, чыстую “тарашкевіцу” можна і цяпер пачуць, напрыклад, у вёсках Мядзельскага раёну. Таму ўжываньне “тарашкевіцы” ў 80-я гады было і формай непрызнаньня перадачы Вільні літоўцам у 1939 годзе. Але падабаецца гэта нам ці не, сёньня сталіца Беларусі — Менск... Таму як журналіст, як вядучы, які да таго ж некалькі гадоў працаваў рэдактарам інтэрнэт-выпуску Беларускай службы радыё «Свабода», — адным словам, як практык, я бачу і праблемы, якія паўстаюць праз нарматыўны і граматычны разнабой у беларускіх галовах. Пры гэтым ня трэба забывацца, што моладзь разам з “тарашкевіцай” у 80-я гады завяла і традыцыю ўжываньня пэўнага пласту словаў, на якія ў савецкай і постсавецкай Беларусі людзі забыліся (ці іх прымусілі забыцца). А любоў да “тарашкевіцы” ў нэафітаў часта пераходзіць у словатворчасьць — у выніку нараджаюцца словы-пачвары, а іх аўтары забываюцца на стыль і густ. Адзін малады прыхільнік “тарашкевіцы” ня ведаў слова “паморак” і напісаў “згіненьне жывёлы”... А пра сынтаксычныя хібы і гаварыць ня варта. Таму я заўсёды раю (вядома, тым, хто здольны прымаць парады) больш чытаць Гарэцкага, Кузьму Чорнага, Брыля і Адамчыка. А сам сёньня ўжо разумею, што ў 80-я гады дастаткова было абмежавацца мяккім знакам і “я” пераднаціскным — быў бы шыкоўны кампраміс. Але не было таго, хто б парадзіў...
Аліса Бізяева, Мне падаецца, што іх выбар быў даволі просты: граматыка Тарашкевіча адпавядала большасьці абраных сымбаляў, была бліжэйшая да каранёў, не сапсаваная русіфікацыяй. А цяпер складана адказаць на пастаўленае мне пытаньне. З аднаго боку, граматыка Тарашкевіча лепей перадае мілагучнасьць беларускае мовы, больш адпавядае яе фанэтыцы. Але “тарашкевіца” ня стала агульнапрынятым правапісам, і рознасьць напісаньняў стала яшчэ адным выяўленьнем рознасьці поглядаў на нацыянальнае адраджэньне. І без таго рэдкае, беларускае слова, напісанае “тарашкевіцай”, у акадэмічных і грамадзкіх інстытутах часта ўспрымаецца значна горш, чым пададзенае па-расейску. Калі я вучылася на журфаку, пісала свае курсавыя “наркамаўкай” і чытала «ARCHE» “тарашкевіцай”. У крытычных творах вельмі шанаванага мною Пятра Васючэнкі не было мяккіх знакаў, а ў творах ня менш шанаванага Ігара Бабкова — былі. Людзям, якія сапраўды хочуць захаваць нацыянальную мову любымі сродкамі, няма патрэбы спрачацца з-за правапісу. Яны абралі беларускую мову і часта гатовыя карыстацца тым правапісам, якога вымагае сытуацыя.
Ільля Глыбоўскі, Chutčej nie, byŭ jinšy, bolš prahresiŭny šlach (dyj ciapier jašče nia pozna jim pajści). Dla mianie hałoŭnaje pytańnie nie ŭ hramatycy, a ŭ hraficy. Pry vykarystańni łacinki źnikaje prablema miakkaha znaku, vakoł jakoj nia pieršaje dziesiacihodździe jduć pustyja sprečki. Spraščajecca tranślitaracyja imionaŭ ułasnych, vizualna pieradajucca “h” i “g”. Na hety šlach stali nia tolki bolšaść słavianskich narodaŭ, ale j małdavanie, tatary. Adnyja tolki vyhody ŭ sfery sučasnych technalohij i kamunikacyj adrazu na niekalki hod napierad pasunuć naš narod. Łacinka moža papravić i niekatoryja kompleksy biełarusaǔ.
Павал Жук, Некарэктна гаварыць пра выбар: выбару не было. У канцы 80-х гадоў мінулага стагодзьдзя была пачатая справа пабудовы новай Беларусі, адраджэньня нацыі. Мова — яе асноўны атрыбут, які фармуе мэнтальнасьць, ідэнтыфікуе нацыю. Савецкая беларуская мова ня магла і ня можа выконваць гэтыя задачы. Як тады, так і цяпер праблема ў мове, а не ў правапісе. У той, ужо далёкі, час вярнуліся да забытай моўнай базы, якую паспрабаваў фармалізаваць у правілы правапісу Тарашкевіч і якая давала шанец адарвацца ад савецкай белмовы. Усе дакумэнты тае эпохі, прамовы і г.д. пісаліся адраджэнцамі на “тарашкевіцы”. Тады ўжо стала зразумела, што гэтая аснова недастатковая і яе трэба дарабляць, адаптоўваць да рэаліяў. Навуковага асэнсаваньня і абгрунтаваньня ня зроблена да гэтага часу. Былі спробы выданьня слоўнікаў, у асноўным спэцыялізаваных, але гэта былі высілкі энтузіястаў. Таксама і мова незалежнай прэсы, ад “Навінаў БНФ”, потым “Свабоды”, “Нашай Нівы”, грунтавалася на палкім жаданьні адарвацца ад “саўка”. Аднаго жаданьня было мала. “Савок” перамог. Пакуль. Мара пабудовы Краіны Беларусі застаецца і павінна рэалізавацца. Бо нацыя, якая вучыць мову па трасянкавых слоўніках, чытае творы, напісаныя беларускай савецкай мовай, асуджаная на марудную, а значыць, больш небясьпечную асыміляцыю. Асабіста я спрабую дасканаліць сваё ўжываньне “тарашкевіцы”.
Уладзімер Каткоўскі, Гэта быў абсалютна правільны выбар, у якім было два аспэкты: сымбалічны і практычны. Галоўны сымбалізм у тым, што мы адмяжоўваліся ад нежывой, сувэнірнай мовы БТ і радыёкропкі. Сымбалізм быў і ў тым, што мы адмовіліся ад бальшавіцкай рэформы 1933 году. Гэта значыць “два ў адным”: і ад камунізму, і ад непатрэбнай русіфікацыі. Практычны аспэкт, я думаю, зразумелы. Па-першае, стандартная, але зацьвярдзелая і зьмярцьвелая сыстэма “наркамаўкі” не дае мове разьвівацца. Фактычна, “наркамаўка” праспала ХХ стагодзьдзе і працягвае спаць у ХХІ-м. Па-другое, “наркамаўка” вельмі адмоўна ўплывае на вымаўленьне тых, хто вывучае беларускую мову ў школе як другую, хоць быццам бы і “родную” мову. Выбар быў цалкам правільны, але вялікая памылка і найвялікшая праблема палягае ў тым, што не было зроблена “сучаснай нармалізацыі”, якую нам спадар Вячорка абяцаў вельмі даўно. Гэтая сытуацыя зрабіла з прыхільнікаў клясычнага правапісу нейкіх моўных анархістаў і вельмі папсавала імідж “мяккім знакам”. Я зь вялікім нецярпеньнем чакаю на новы стандарт клясычнага правапісу. (Гл. таксама http://www.livejournal.com/users/rydel23/155068.html)
Сяржук Сокалаў-Воюш, Адраджэнцы канца 80-х ніякага выбару не рабілі. Пэрсанальна перада мной ніколі не паўставала пытаньне пераходу на “тарашкевіцу”. Проста аднойчы я даведаўся, што яна ёсьць, і адразу ж пачаў яе ўжываць. Гэта прыкладна тое самае, што з гісторыяй. Вывучаў у школе савецкую і савецкі варыянт беларускай, а потым, калі зра& |
Не было “пераходу на тарашкевіцу”, бо “тарашкевіцы” не існуе. Арыгінальнаю ня пішуць, меркаваньні 1926 году трапілі ў “наркамаўку”, сучасная рэінкарнацыя не адбылася. Што ў нашым друку называюць “клясычным правапісам” — сымуляцыя. Мо так называюць вяртаньне да запраўдных нормаў беларускай мовы? Не відно, па-за асобнымі ізаляванымі ініцыятывамі. Найбольшым дасягненьнем застаўся мяккі знак (яшчэ “выбухное ґ”). Слоўніка — няма. Сур’ёзных прапановаў для школьніцтва і навукі — вобмаль. Узяліся мяняць сьвет і не паклапаціліся пра найгалоўнейшы інструмэнт, які наагул можа мець нацыя. Патрацілі пятнаццаць гадоў на пагоню за мітам, на змаганьне з адзіным, бадай што, рацыянальным унёскам у мову, які зрабілі саветы. Нават з палітычнага гледзішча гэта было шаленства: падзялілі і без таго малалікіх прыхільнікаў, самі сабе падкапалі глебу пад нагамі. Каму было патрэбнае гэта? Бо пэўна, што не на нашу карысьць... А залатога дзесяцігодзьдзя ўжо ня вернеш. Памылка, памылка, адно не разумеем яшчэ, якая фатальная.